Topic 2 Κατηγορίες δικαίου της ΕΕ (συνθήκες, κανονισμοί, οδηγίες, κατευθυντήριες γραμμές κ.λπ.) & υπεροχή δικαίου της ΕΕ έναντι εσωτερικού δικαίου κρατών μελών

Υπάρχουν δύο βασικοί άξονες πολιτικής και δράσης σχετικά με τα ανθρώπινα δικαιώματα σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Ο ένας είναι η προστασία των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων των πολιτών της ΕΕ και ο άλλος η προαγωγή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε παγκόσμιο επίπεδο.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση βασίζεται σε μια ισχυρή δέσμευση για την προαγωγή και προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου παγκοσμίως.

Τα ανθρώπινα δικαιώματα βρίσκονται στο επίκεντρο των σχέσεων της ΕΕ με άλλες χώρες και περιοχές.

Η πολιτική της ΕΕ:

  • προάγει τα δικαιώματα των γυναικών, των παιδιών, των μειονοτήτων και των εκτοπισθέντων ατόμων
  • αντιτίθεται στη θανατική ποινή, τα βασανιστήρια, την εμπορία ανθρώπων και τη διακριτική μεταχείριση
  • προασπίζει τα πολιτικά, οικονομικά, κοινωνικά και πολιτιστικά δικαιώματα
  • υπερασπίζεται τα ανθρώπινα δικαιώματα, αναπτύσσοντας ενεργό συνεργασία με χώρες-εταίρους, διεθνείς και περιφερειακούς οργανισμούς, καθώς και με ομάδες και ενώσεις σε όλα τα επίπεδα της κοινωνίας
  • εισάγει ρήτρες για τα ανθρώπινα δικαιώματα σε όλες τις εμπορικές συμφωνίες ή συμφωνίες συνεργασίας με χώρες εκτός ΕΕ

https://european-union.europa.eu/priorities-and-actions/actions-topic/human-rights-and-democracy_el

Οι αποφάσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ), ως υπερεθνικής πολιτικής και οικονομικής ένωσης (*), εδράζονται στον νόμο και συγκεκριμένα σε συνθήκες, τις οποίες τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν εγκρίνει από κοινού, οικειοθελώς και δημοκρατικά.

Η συνθήκη είναι μια δεσμευτική συμφωνία μεταξύ των κρατών μελών της ΕΕ. Με τις συνθήκες η ΕΕ ορίζει τους στόχους, τους κανόνες που διέπουν τα θεσμικά όργανα της ΕΕ, τον τρόπο λήψης αποφάσεων και τη σχέση της ΕΕ με τα κράτη μέλη της.

Οι συνθήκες θεωρούνται «πρωτογενές δίκαιο». Αναπτύσσουν άμεσο έννομο αποτέλεσμα στα κράτη μέλη. Μετά την υπογραφή και επικύρωση μιας συνθήκης αναπτύσσει άμεσα έννομο αποτέλεσμα και δεν απαιτείται πράξη ενσωμάτωσης ή εφαρμογής της. Περαιτέρω, οι συνθήκες αναπτύσσουν έννομο αποτέλεσμα τόσο έναντι κρατών μελών (κάθετο άμεσο αποτέλεσμα), όσο και έναντι τρίτων ιδιωτών (οριζόντιο άμεσο αποτέλεσμα).

(*) Η υπερεθνική ένωση είναι ένας τύπος διεθνούς οργανισμού που έχει την εξουσία να ασκεί άμεσα ορισμένες εξουσίες και λειτουργίες που κατά τα άλλα επιφυλάσσονται στα κράτη.

Οι στόχοι που καθορίζονται στις συνθήκες της ΕΕ πραγματώνονται με διαφορετικά είδη νομικών πράξεων: κανονισμοί, οδηγίες, συστάσεις (παράγωγο δίκαιο). Ορισμένες από αυτές είναι δεσμευτικές, ενώ άλλες όχι.

Οι οδηγίες είναι νομοθετικές πράξεις που θέτουν έναν στόχο, τον οποίο όλες οι χώρες της ΕΕ οφείλουν να εκπληρώσουν. Οι οδηγίες επιτρέπουν στις επιμέρους χώρες να επιλέξουν τον τρόπο που θα εκπληρώσουν τους εν λόγω στόχους, θεσπίζοντας τους δικούς τους νόμους.

Οι οδηγίες δεν είναι άμεσα εφαρμοστέες, καθώς δεν μπορούν να αξιοποιηθούν ενώπιον των δικαστηρίων εάν δεν έχουν ενσωματωθεί στην εθνική νομοθεσία. Σε περίπτωση που ένα κράτος δεν εφαρμόσει μια οδηγία εντός της προθεσμίας που έχει τεθεί από την ΕΕ, οι ιδιώτες μπορούν να προσφύγουν δικαστικά εναντίον του κράτους σχετικά με τη μη εφαρμογή της.

Κανονισμοί. Οι κανονισμοί είναι δεσμευτικές νομοθετικές πράξεις που είναι άμεσα εφαρμοστέες στα κράτη μέλη, χωρίς να απαιτείται η παρέλευση προθεσμίας προειδοποίησης για την άρνηση/διατύπωση επιφυλάξεων σχετικά με την εφαρμογή τους.

Απόφαση: πρόκειται για πράξη που είναι δεσμευτική στο σύνολό της. Εκδίδεται από τα θεσμικά όργανα της ΕΕ, σύμφωνα με τις συνθήκες.

Μια απόφαση μπορεί να απευθύνεται σε όλα τα κράτη μέλη ή μόνο σε ορισμένα από αυτά και είναι άμεσα εφαρμοστέα.

Οι αποφάσεις θεωρούνται νομοθετικές πράξεις όταν εκδίδονται από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το  Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το Κοινοβούλιο με τη συμμετοχή του Συμβουλίου ή το Συμβούλιο με τη συμμετοχή του Κοινοβουλίου. Οι αποφάσεις είναι μη νομοθετικές πράξεις όταν δεν εκδίδονται σύμφωνα με τη νομοθετική διαδικασία, όπως, για παράδειγμα, από το Eυρωπαϊκό Συμβούλιο, το Συμβούλιο ή την Eυρωπαϊκή Επιτροπή.

Η διατύπωση της οδηγίας πρέπει να είναι σαφής, ανεπιφύλακτη και ακριβής.

Συστάσεις: η σύσταση είναι μη νομικά δεσμευτική πράξη. Παρά το ότι δεν διαθέτει νομική ισχύ, έχει πολιτική βαρύτητα – στην πραγματικότητα, πρόκειται για μέσο έμμεσης δράσης που έχει ως στόχο την προετοιμασία της νομοθέτησης στα κράτη μέλη.

Το ευρωπαϊκό δίκαιο υπερισχύει του εθνικού δικαίου των κρατών μελών.

Αυτή η αρχή της υπεροχής (ή αλλιώς προτεραιότητας ή υπερίσχυσης) βασίζεται στη λογική ότι σε περίπτωση σύγκρουσης μεταξύ του δικαίου της ΕΕ και του εθνικού δικαίου σε ένα κράτος μέλος, υπερισχύει το δίκαιο της ΕΕ.

Αιτιολογείται από την ανάγκη δημιουργίας ενός κοινού τόπου μεταξύ όλων των κρατών μελών: σε αντίθετη περίπτωση, η νομοθεσία και οι πολιτικές της ΕΕ θα καθίσταντο ατελέσφορες.

Καθώς τα κράτη μέλη μεταβίβασαν ορισμένες εξουσίες στην ΕΕ, περιόρισαν τα κυριαρχικά τους δικαιώματα. Επομένως, οι κανόνες της ΕΕ πρέπει να υπερισχύουν οποιασδήποτε διάταξης του εθνικού δικαίου, συμπεριλαμβανομένου του Συντάγματος, προκειμένου να είναι αποτελεσματικοί.

Η αρχή της υπεροχής του δικαίου της ΕΕ αναπτύχθηκε με την πάροδο του χρόνου μέσω της νομολογίας του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Γίνεται μνεία στην υπόθεση Costa κατά ENEL (υπόθεση 6/64).

Η υπεροχή του δικαίου της ΕΕ πρέπει να εφαρμόζεται για το σύνολο των εθνικών πράξεων, είτε αυτές εκδόθηκαν πριν είτε μετά την υπό κρίση πράξη της ΕΕ. Σε περίπτωση σύγκρουσης, το εθνικό δίκαιο δεν καταργείται ούτε ακυρώνεται αυτόματα, ωστόσο, οι εθνικές αρχές και τα δικαστήρια δεν μπορούν να εφαρμόσουν τις υπό κρίση διατάξεις εφόσον υπάρχει σύγκρουση με το δίκαιο της ΕΕ.

Η αρχή της υπεροχής εγγυάται την ομοιομορφία της προστασίας σε ολόκληρη την επικράτεια της ΕΕ.